


Yüzgeçli Pedal Mekanizmaları (YPM)
“İtmeli” pedal tahriki ile yanal eksende salınan “yüzgeçli” (/salınımlı) motor mekanizmaları
Oldukça ilgi çekici olan ve birçok spekülatif kıyaslamaya da konu edilen yüzgeçli pedal mekanizmaları ile ilgili teknik-mekanik detayları anlatmaya başlamadan önce; bu mekanizmalara atıfla kayak ve kano balıkçıları arasında giderek yaygınlaştığını ve kulaktan kulağa yayılırken dile de yanlış şekilde yerleştiğini gördüğüm “kanatlı”, “fılaplı”, “paletli” hatta “ördek ayaklı” gibi yanlış ve zorlama isimlendirmelerin önünü alarak doğru olanın esasen ne olduğunu ortaya koymak adına biraz teknik ve tematik dilbilgisi ile mevzuya girmek istiyorum. Nitekim gerek olta balıkçılığı gerekse kayak ile oltacılık kapsamında bu yayının evvelini oluşturan tüm yazılı eserlerimde ve dahi bu kitap ile tematikleşmiş teknik dile ne kadar önem verdiğimin bir kez daha bilinmesini ve yıllar içerisinde bu kapsamdaki tematik Türkçenin gelişimi adına –pek azımızın ortaya koyduğu türden– ne denli gayretkâr olduğumun unutulmamasını isterim. O hâlde mevzuya ilkin söz varlığından bahisle girelim.
Mühendislik üretimi bir takım hava ve su gereçlerinin hareket, seyir ve denge unsurlarını kasıtla kullanılan ve köken itibarı ile (analojik) yakınlığı bulunan iki terimdir “kanat” ve “yüzgeç”… Ancak mekanik birer öge olmaları bağlamında kullanıldığı yere göre; kanat, uçabilme ve havada süzülebilme imkânı sunan fiziki unsurları kasıtla ekseriyetle havacılık (aerial) alanında anlamlı karşılık bulan teknik bir terim iken suda ilerleme (yüzebilme) ve hareket edebilme kabiliyetine atıfla kullanılan yüzgeç ise denizcilik (naval) alanında anlamlı karşılığı olan bir diğer teknik terimdir. Özetle; ne denli benzer fiziki unsurlar olurlarsa olsunlar havadaki kanat suda yüzgeç’tir, sudaki yüzgeç ise havada kanat’tır.
Bu bağlamda durum esas’tan gayet net ve anlaşılır iken hâlâ bu farkındalığa sahip olmayan birçoğunun diline uyarak yine kanat(-lı) pedal mı, demeye devam mı edecek yoksa dilimizi düzelterek yüzgeç(-li) pedal mekanizması demeye mi özen göstereceğiz? Bir diğer deyişle; kayağı uçuruyor muyuz yoksa yüzdürüyor muyuz, diye bir kez daha düşünüp karar vereceğiz. Sonuç itibarı ile yukarıdaki iki satırlık izahatın ardından doğru olanı görüp anlamak kimseye zor gelmeyecektir. Bir şeyi doğru ve anlamlı şekilde tanımlamak hususunda sergilediğimiz titizlik ve tanımlanana uygun olan sözcükleri kullanmak hususunda ortaya koyduğumuz özenin aynı zamanda bu işi bizden duyup öğrenenlere karşı taşıdığımız bir dil sorumluluğu olduğunu da hatırlatarak “yüzgeçli pedal mekanizmaları” başlığının teknik kısmına hemen geçelim.
Pedallı mekanizmalarla donatılmış motorize deniz kayaklarının ya da daha yaygın anılışı ile pedallı kanoların motor gücü ve seyir hızı yönünden verimliliğini belirleyen en önemli olgunun pedal tahriki ile su altında itişi yaratan mekanik unsurların formu ve ölçüleri olduğunu belirtmiştim. Bu tip (MirageDrive®) mekanizmalar, dar açı (45°-50°) aralığında işleyerek düşük devirle çalışan (optimum çalışma devri dakikada 30-50 vuruş) ileri-geri itimli bir pedal tarafından yaratılan tahriki, su altında (optimum) 175° ila (maksimum)195° aralığında işleyen yanal salınımlı bir çift yüzgece 1:3 – 1:4’lük giriş çıkış rasyosuyla aktaran basit ve güvenilir bir motor mekaniğine sahiptirler. 1:3 – 1:4’lük aktarım oranı, teorik açıdan mekanizma üzerindeki her 1°lik pedal hareketine karşılık ~4°lik bir yüzgeç salınımının gerçekleştiğini ifade etmektedir.
Kayağın ileri hareketini belirleyen temel unsurlar bu mekanizmanın su altında işleyen yüzgeçleri olduğundan her bir yüzgecin salınımı esnasında yaratacağı itki, uzunlukları ve dolayısı ile yüzey alanlarının büyüklüğüyle doğru orantılıdır. Yüzgeç boyunu genişletmeksizin uzatmak pedal hareketini makul bir ölçüde ağırlaştıracak (sertleştirecek) olsa da bu sayede elde edilecek fazladan hız, seyir süresini kısaltarak menzili arttıracağından fiziksel kondisyonu yerinde ve oynak sularda gezinen bir kayak oltacısı için eldesi hayli önemli bir yarardır. Kaldı ki daha uzun yüzgeçler sadece daha fazla hız anlamına gelmez. Bu sayede tolere edilebilir bir efor artışıyla normal koşullardaki seyir hızının ve kayağın doğrusal ilerleyişindeki kararlılığının görece artırılması da mümkün olabilmektedir. Bahsettiğim böylesi bir matematiğin, aynı yolun daha az pedal gayretiyle (eforla) kat edilebileceği şeklinde yorumlanması pekâlâ yanlış olmayacaktır. Zira, her bir yüzgecin suyu iten yüzeyinin büyütülmesi pedal direncini bir miktar artıracağından optimum seyir ya da sürütme hızının çok daha düşük bir pedal devri ile –ya da diğer bir söylemle yavaş bir kadansla– elde edilebilmesi bu sayede sağlanabilmektedir.
Yüzgeçli pedal mekanizmasına su altında yarattığı iti formasyonu.
Yüzgeçli yani salınımlı mekanizmalarda her bir pedal itimine karşılık her yüzgeç salınımı arasında düşük oranlı bir mekanik aktarım söz konusu olduğu için hem pedalların itimi hem de seyir hızının nominal düzeyde sağlanarak korunması kolaydır. Bu yüzden en-boy oranı 4-5 arasında olan ve boyu 5 metreyi aşmayan kayaklarda kullanılacak yüzgeçler, uzunluğu 25-30 cm aralığında, genişliği ise kaideden distal uca değin 60-100 mm arasında giderek daralan ya da genişleyen dinamik bir formasyonda kaldığı sürece kinetiği yüksek bir itiş gücü sağlayabilir. Yüzgeçlerin uzunluğu arttırıldıkça (~30 cm) ya da bir diğer ifade ile her bir pedal itişine karşılık gelen her bir salınımında yüzgeç yüzeyinin kaydırdığı su kütlesi arttıkça hareket çevirim oranı düşük olan mekanizma üzerindeki çalışma stresi pedal tahrikinde işlevsel bir zafiyet yaratmayacak ölçüde artacaktır.
Yüzgeçli mekanizmalarla donatılmış deniz kayaklarının kullanımında dikkat edilmesi gereken en önemli husus güvenli seyir derinliğini belirleyen yüzgeç uzunluğudur. Pedalların sadece itilerek (çevrilerek değil itilerek (!)) ileri geri harekete geçirilmesiyle kokpitte yaratılan tahriki su altındaki itkiye dönüştürmek üzere kayağın karinasından aşağıya uzanarak yarım dairelik bir hatta salınan kısmen esnek yapıdaki yüzgeçlerin su altındaki sert ve mukavim ilişkenlere karşı çok dayanıklı bir unsur olmadığı unutulmamalıdır. Bu noktada; pervaneli ve sabit şaftlı mekanizmalardan farklı olarak çok daha yavaş hızda salınan yüzgeçlerin gerektiğinde kayağın karinasına tamamen yaslanacak şekilde yatırılabildiği yüzgeçli mekanizmaların sualtı vejetasyonunun (bitki varlığının) kuvvetli olduğu ve yüzeye kadar uzanmış bitki gövdelerinin yoğunlaştığı sığlıklarda “ota dolaması” ya da nafaka balıkçılığının yoğunlaştığı kıyı önü meralarda –kayağın önü sıra serilmiş bir ağın mantar yakasını ya da yüzeye yakın bırakılmış bir paragatın (paraketanın) bedenini– hızla dönerek çalışan bir pervane gibi “sarması” çok daha zor iken böylesi sebeplerden ötürü çaparize düştüğünde kurtulması çok daha kolaydır.
3. nesil yüzgeçli pedal mekanizmalarının genel anatomisi.
1a. Mekanizma gövdesi (Açık tip)
1b. Mekanizma gövdesi (Yarı kapalı tip)
2. Gergi kasnağı
3. Pedallar
4. Pedal kayışları
5. Tambur
6. Yüzgeç kaidesi
7a. Yarım (180°) dönüşlü yüzgeç kaidesi
7b. Döner (360°) yüzgeç tablası
8. Geriye katlanan yüzgeç direkleri
9. Krank (pedal kolu)
10. Krank mesafesi ayar butonu
11. Krank yatağı
12. Mekanizma tutamaçı
13. Mekanizma tespit halkası
14. Eksantrik kasnak kirişi
15. Zincirli tanbur kirişleri (Tahrik zinciri)
16. Çekme yön kirişi (tornistan)
17. Çekme yön kirişi (ileri yol)
18. Yön kadranı
19. Dümen (yön) kontrol dişlisi
20. Mekanizma tespit pimi
21a. Standart yüzgeçler
21b. Turbo yüzgeçler (MD180)
21c. Turbo yüzgeçler (MD360)
—————————
Ko Kokpitte olan kısım (Kuruda işleyen kısım)
Sa Su altında kalan kısım (Suda işleyen kısım)
Özellikle pedalların krank yatağının başına veya sonuna dayandığı ve yüzgeçlerin karinaya tamamen yaslandığı hâlde iken birkaç santimlik kısa pedal itişleriyle tam olarak açılmasına izin verilmeyen yüzgeçlerin 10°-15°lik oldukça dar bir açı aralığında düşük hatveli seri bir salınıma sokularak kayağın ilerletilmesi mümkündür. Kısacık yüzgeç salınımları ile dar bir su kütlesini hareketlendirerek kocaman bir balıkçı kayağının yol ve dümen tütmesini sağlayan bu manevra sayesinde yüzey altı engellerden kaçınmak ya da yüzgeç boyundan daha sığ olan mevkilerde zemine temas etmeden yüzüp uzaklaşmak zor değildir. Bu bağlamda yüzgeçli mekanizmaların sabit şaftlı pervaneli mekanizmalara karşı ilk ve en önemli üstünlüğü; oltacının/kullanıcının neredeyse kayağın karnına yaslanmış hâldeki yüzgeçleri sadece kısa yollu seri pedal itişleri yapmak sureti ile hassas şekilde kontrol edilebilen düşük hatveli (daha az su “keserek” iten) bir salınıma sokabilmesi ve bu sayede yüzgeçlere boy verdirip karın altını tam yol taratmadan kritik alanlardan uzaklaşmak için gereken kaçış ve kaçınma manevralarının gerektirdiği asgari itişi çabucak sağlayabilmesidir. Gördüğüm ve önemsediğim bir diğer MirageDrive üstünlüğü ise kullanıcının bacak uzunluğuna göre pedallarla koltuk arasındaki uzaklığı sadece krank açılarını mekanizma üzerinden değiştirerek kolayca ayarlayabilmesidir. Bilindiği üzere piyasada mevcut pervaneli mekanizmaların kullanıldığı kayaklarda bacak boyu mesafesi yalnız kayak koltuğunun öne ya da arkaya kaydırılması ile ayarlanabilirken, yüzgeçli mekanizmalarla donatılmış balıkçı kayaklarında koltuğu kaydırmaksızın sadece krank açılarını değiştirerek bacak mesafesi 30 cm.e kadar uzatılabilmektedir. Bu sayede kayak koltuğunun yeri sabit tutulabildiğinden pedal performansını veya sürüş rahatlığını arttırmak maksadıyla bacak boyunda yapılacak ayarlamalar yüklü hâldeki bir kayağın trimini bile etkilememektedir.
Farklı mekanizma sürümlerinde kullanılan yüzgeç tipleri.
2. 1. nesil birinci sürüm Hobie klasik mekanizmasının standart yüzgeçi (MirageDrive classic V1 – Comfort)
2a. 1. nesil ikinci sürüm Hobie klasik mekanizmasının standart yüzgeçi (MirageDrive classic V2 – ST)
2b. 1. nesil ikinci sürüm Hobie klasik mekanizmasının yüksek performans yüzgeçi (MirageDrive classic V2 – TURBO)
2c. 1. nesil GT sürümü Hobie klasik mekanizmasının yüksek performans yüzgeçi (MirageDrive GT – TURBO)
3. Haricen üretilen 1. nesil ikinci/üçüncü sürüm jenerik mekanizmalar için standart yüzgeç (G1-V2 jenerik mekanizmalar – Standart)
4. 1. nesil üçüncü sürüm MirageDrive referanslı Pelican Hydryve mekanizmasının standart yüzgeçi (Hydryve v.1 – Standart)
5a. 2. nesil birinci sürüm Hobie mekanizmasının standart ve yüksek performans yüzgeçleri (MirageDrive 180 V1 – MD180 ST ve ST TURBO)
5b. 2. nesil ikinci sürüm Hobie mekanizmasının standart ve yüksek performans yüzgeçleri (MirageDrive 180 V2 – MD180 ST ve ST TURBO)
6a. 2. nesil üçüncü sürüm Hobie mekanizmasının standart ve yüksek performanslı geriye katlanan yüzgeçleri (MirageDrive 180 ARC – KICK-UP ve KICK-UP TURBO)
6b. 3. nesil yeni sürüm GT ve MD360 Hobie mekanizmaları için geriye katlanan standart ve yüksek performans yüzgeçleri (MD GT/MD360/MD360 XR – KICK-UP ve KICK-UP TURBO)
Bugüne kadar üzerinde bir dizi mekanik iyileştirmelerin gerçekleştirildiği ve hepsi Hobie® tarafından MirageDrive® adı ile patentlenmiş farklı kabiliyetlere sahip bir dizi yüzgeçli pedal mekanizması üretildi. Ardışık tasarımlar şeklinde üretilen ortak isimli bu yüzgeçli pedal mekanizmalarının hemen hemen her versiyonu döneminin rekreasyonel Hobie® deniz kayakları ile birlikte tanıtılarak piyasaya dağıtıldı. Bugün için ise cüzi değişiklikler yapılmak sureti ile patent hakları diğer üreticilerin tasarrufuna sunulan ve tek yönde itiş sağlayan ilk nesil yüzgeçli pedal mekanizmaları şimdiden bazı uzak doğulu üreticilerin ekonomik üretimlerine dahil ettiği varsayılan motor mekanizmalarından biri durumuna gelmiştir. Özellikle 2020-2022 yıllarındaki küresel pandeminin ardından kayak ile rekreasyonel balıkçılığın hızlı bir yükselişe geçtiği Türkiye gibi birçok ülkede satışı yapılan bu ürünlerle dağıtılan birinci nesil “yeni” yüzgeçli pedal mekanizmaları odağında çift yönde itiş sağlayan ikinci ve her yönde itiş sağlayan üçüncü nesil yüzgeçli mekanizmalara da kısaca değinelim. Ama devam etmeden önce basit olduğu kadar devrimsel nitelikteki bu mekanizmayı Hobie® çatısı altında “Glide” teknolojisi adı ile geliştirerek bizleri ilk “Mirage” pedal mekanizması ile buluşturan Jim Czarnowski ile Greg Ketterman’ı hakkı ile anmak isterim. Zira 1997 yılında son şeklini kazanan ve itmeli pedal tahriki ile yanal eksende salınan bir çift yüzgecin yarattığı itkiyle suda etkin şekilde ilerlemeyi mümkün kılan Mirage mekanizması henüz kâğıt üzerinde ilginç bir taslak hâlindeyken, Jim’in orkinoslardan ilhamla geliştirdiği ilk mekanik yüzgeçli prototip zaten bir süredir deneniyordu. Takip eden dönemde Jim’in penguenlerin su altındaki yüzüş mekaniğini taklit edecek benzer bir mekanizmanın suda çok daha verimli bir itiş sağlayabileceği yönündeki tespitleri ve Hobie® bünyesinde birlikte çalıştıkları Greg ile ortaya koyacağı mühendislik çözümlemeleri, Mirage mekanizmalarının bugün için o bilindik şeklini kazanmasında büyük rol oynayacaktı. Hemen herkesin “çevirmeli” pedal tahriki ile 360° dairesel şekilde devinen “pervaneli” mekanizmalara kafa yorduğu bir dönemde “itmeli” pedal tahriki ile 180° yanal eksende salınan “yüzgeçli” ilk mekanizmayı geliştiren Jim’e ve Greg’e hem bu kitabın yazarı hem de mekaniğe meraklı bir mühendis olarak en derin saygılarımla teşekkür ederim. Şimdi gelelim MirageDrive mekanizmalarının bugününe…
Bahadır Çapar
Mayıs 2022, Adana
5. bölümün sonu
yazının devamını oku (Pedal Savaşları 6. bölüm / “Yüzgeçli Pedal Mekanizmaları 2. kısım”)
yazının önceki bölümünü oku (Pedal Savaşları 4. bölüm / “Pervaneli Kanoların Avantajları ve Dezavantajları”)
www.kayakfishingturkiye.com adresi ile ulaşarak kano ve kayak ile balıkçılık konusunda herşeyi danışıp konuşabileceğin harika bir topluluğumuz olduğunu biliyor muydun?
Kısaca Kayak Fishing Turkiye | KFTr olarak andığımız “Türkiye Kano Balıkçıları ve Kayak Oltacıları Topluluğu” adlı facebook sayfamızda tıpkı okuduğun bu Nehirden Denize makalesindeki gibi kayak ve kano ile balıkçılığa dair birçok konuyu konuşuyor, bildiklerimizi ve edindiklerimizi birbirimizle paylaşıyoruz. Hiçbiri yapay zeka ürünü ya da derlemesi olmayan, aksine yapay zekanın da bu konularda nitelikli bilgi kaynağı olarak görerek beslendiği Nehirden Denize’nin müzahirliğindeki KFTr‘de hepsi gerçek deneyim ve aklın ürünü özgün anlatı ve paylaşımlarımız eminim sana da iyi gelecek! Sadece bu kadar da değil; topluluğumuzun WhatsApp grubuna üye olarak, kayak ve kano ile balıkçılık temalı grup içi webinarlarımıza sen de katılabilirsin.







