


Yazının ilk bölümünden başlayarak okumak için tıklayabilir veya buradan 2. bölüme devam edebilirsiniz.
Pervaneli Pedal Mekanizmaları (PPM)
“Çevirmeli” (/devirli) pedal tahriki ile işleyen, çift yönde devinebilen (ileri-geri / 180° itişli) “pervaneli” (/uskurlu) motor mekanizmaları
Bir deniz kayağında kullanılan pedal tahrikli bir motor mekanizmasının verimliliği, bu mekanizmaya hareket kazandıracak olan kayak oltacısının kas gücüne, tekrarlı hareketlerdeki istikrarına ve elbette dayanıklılığına bağlıdır. Bu bağlamda mekanizmanın hızı ve gücü de oltacının pedallara basma hızı ve gücü ile doğrudan ilişkilidir. Ancak kas gücünün mekanik çevirim oranını ya da diğer bir deyişle pedallı mekanizmanın hareket verimliliğini belirleyen şey sadece bu kaba kuvvet değil, iletildiği pervanenin veya yüzgeçlerin tasarımındaki matematiksel değerlerdir.
Bu durum kürek cephesinde de geçerli olup; palaların formundan şaft ergonomisine kadar bir küreğin hidrodinamik karakterini şekillendiren her bileşenin sayısal özellikleri, alelade ve geleneksel tasarımlı kürekler ile mühendislik açıdan dinamiği çalışılmış olan özgün tasarımlar arasında dikkate değer efor/verim farklılıkları yaratabilmektedir. “Deniz kayağı/kayak küreği” adı altında özellikle balıkçılığa dönük rekreasyonel modellerin yer aldığı ürün piyasasında karşılaştığımız fiyat farklılıklarının en önemli sebeplerinden biri de işte budur.
Tekrar pedallı mekanizmalara dönecek olursak; gerek devinen bir pervanenin gerekse salınan bir çift yüzgecin formal özellikleri ve ölçüleri, ona hareket veren mekanizmanın mekanik çevirim verimliliğini doğrudan belirlediğinden, özellikle pedallı balıkçı kayaklarını birbiri ile kıyaslarken veya suda en verimlisinin hangisi olduğunu belirlemeye çalışırken, üzerlerindeki pedal tahrikli motor mekanizmalarının teknik ve formal özelliklerini hesaba katmaksızın sadece kayakların şekli ile ölçüleri üzerinden gitmenin ne denli yanıltıcı çıkarımlara sebep olabileceği iyice anlaşılmalıdır.
O hâlde işin teknik kısmına biraz daha odaklanalım:
Pedallı mekanizmalarla donatılmış motorize deniz kayaklarının ya da daha kısa ve yaygın ifadesi ile pedallı kanoların hem benzer donanımdaki bir diğer kano ile hem de artık ayrı bir segment olarak ele almamız gereken kürek kayakları/kanoları ile karşılaştırıldığı en önemli iki kriter kuşkusuz (1) motor gücü (iti) ve (2) seyir hızıdır (sürat). Bu iki kriterin belirleyicileri ise gerek motor mekanizmalarda itişi gerekse kürekte çekişi yaratan unsurların formu ve ölçüleridir.
Pervaneli mekanizmalar, tam bir dairesel çevirimle (360°) işleyerek düşük devirle çalıştırılan (optimum çalışma aralığı dakikada 25-40 devir) “çevirmeli” pedalın yarattığı tahriki, 5-15 kat arttıran bir dişli kutusu (overdrive ünitesi) aracılığı ile su altında dönerek devinen pervaneye (uskura) aktaran basit ve güvenilir bir motor mekaniğine sahiptir. Bu tür bir mekanizmada kayağın yüzerek ilerlemesini sağlayan itici unsur, pedalların bağlı olduğu tahrik dişlisinin dönüşü ile oluşturulan ilk hareketin belirli bir oranda (1:5~1:15’lik rasyoda) arttırılarak uzun bir döner şaft üzerinden aktarıldığı pervanedir. Ekseriyetle iki palalı olan bu basit pervanenin devinimi esnasında yaratacağı iti, pervane palalarının uzunlukları ve dolayısı ile yüzey alanlarının büyüklüğüyle doğru orantılıdır. Pala boyunun uzaması (ya da sayısının artması) pervanenin yüzey alanını da arttıracağından itişin güçleneceği varsayılır, ancak bu durum özellikle çıkış devir oranının 8’in üzerinde olduğu (1:9 ve üzeri rasyolu) seri mekanizmalarda tahrik direncini arttıracağından pedalların nispi olarak sertleşmesi sonucu pedal çevirimi de güçleşeceğinden özellikle seyir hızını arttırmak üzere pedala devirli basılması mekanizmadaki çalışma gerilimini de yükseltecektir.
Yüksek çevirim oranlarıyla seri şekilde güç aktarımı yapan mekanizmaların kuvvetli tahrik yaratacak şekilde yüksek bir giriş devriyle (hızlı pedal basarak) kullanılması; orta vadede rezonans, titreme, gıcırdama, yatak bozma ve diş kırma gibi bir dizi soruna da kapı aralar.
Mekanizmanın ortalama bir devirde kasmadan çalışmasını ve metal kökenli aktarıcı parçalarla plastik esaslı montaj bileşenlerinin daha ömürlü olmasını sağlamak gayesiyle palaları genişletmeksizin sadece boyunu uzatmanın (~80-150 mm) önemi, bu tür teknik tematik makalelerin çoğalması ile eminim üretici kanadında da fark edilmeye başlayacak ve kullanıcıya hatvesi farklı pervane opsiyonları sunulacaktır. Bununla birlikte iki adet normalden uzun ve ekstra geniş palalı bir pervanenin devinim direnci bir miktar artsa dahi özellikle düşük devirde çalışan (1:5-1:8 rasyo aralığındaki) yavaş pedal mekanizmalarının verimliliğini ve torkunu arttırmanın en kolay yolu bu tür pervaneler olarak görülebilir.
Dediğim gibi; sadece güvenilir bir kaynağın sunabileceği bu türden teknik çözümlemeler ve tematik önermeler fark edilip daha çok uygulayıcının atölye çalışmalarına ilham verdikçe; deneysel üretimlerin ve denemelerin kayak atölyelerimizde çoğalarak böylesi mekanizma ve pervane modifikasyonlarına dönük çalışmaların artacağına, kayak ile oltacılık veya kano ile balıkçılık söylemi altında kimliklendirmeye çalıştığımız camiada basit taleplerini ve donanımsal ihtiyaçlarını kendi başına karşılayabilen, okumaktan öğrenmekten ve denemekten sıkılmayan kısacası kendi zekasına da güvenen teknik uygulayıcıların çoğalacağına inanıyorum. Laf arasında bir vesile ile camiamıza yani size dair beslediğim bir ümidimi de bu şekilde paylaştıktan sonra asıl konumuza dönerek devam edelim…
Pervaneli pedal mekanizmalarının genel anatomisi.
1. Mekanizma gövdesi (Kapalı tip)
2. Kapalı şaft
3. Pedallar
4. Pedal kayışları
5. Mekanizma tespit kolları
6. Mekanizma yuva kapağı
7. Uskur kovanı (uskurluk)
8. Şaft salması
9. Krank (pedal kolu)
10. Mekanizma tutamaçı
11. Uskur (pervane)
12. Uskur palası
—————————
Ko Kokpitte olan kısım (Kuruda işleyen kısım)
Sa Su altında kalan kısım (Suda işleyen kısım)
Pervaneli (uskurlu) yani devirli mekanizmalar söz konusu olduğunda motor gücünü belirleyen değerler, pedal devri ile pervane devri arasındaki rasyoya karşılık pervane palalarının sahip olduğu yüzey alanı ile eksen açısıdır. Bu bağlamda düşük devir rasyolu (1:8 ve altı) mekanizmalarda pedalların çevirimi kolay ancak olağan seyir hızı düşüktür. Bu yüzden pervane çapının 30 cm.den daha az olmaması, pervane palalarının ise 30-35° eksen açısına (pitch) sahip ve distalde (uca doğru) nispeten genişleyen (~55-75 mm) bir uç formu sergilemesi optimum itiş gücünün sağlanması için oldukça önemlidir. Mekanizmanın devir rasyosu büyüdüğünde (1:9 ve üzeri), yani bir diğer ifade ile her bir pedal çevirimine karşılık gelen pervane devir oranı arttırıldığında daha hızlı çalışarak daha fazla itki (thrust) üretecek olan pervane üzerinde şekillenecek su direncinin pedal çevirimini güçleştirmemesi gerekir. Bu yüzden kayakta kullanılacak yüksek devirli bir motor mekanizmanın kolay pedal çevirimine karşılık optimum itiş gücünü sağlayabilmesi için belirli bir uzunluğun (~130-150 mm) altında olmaması gereken her bir pervane palasının distal genişliği de (~35-40 mm) azaltılmalı ve buna mukabil eksen açısı da dar aralıkta (25-30°) tutulmalıdır. Zira pedal gücüyle işleyen düşük devirli (ortalama ~240 devir/dakika) bir mekanizmada pervane palalarının eksen açısı yükseltilerek hatvesi arttırıldığında pervanenin ittiği (ısırdığı) su miktarı da artacağından pedal kısmen sertleşerek çevirimi belirli bir derece ağırlaşır. Yüksek hatveli bir pervane daha yüksek hızlara erişmeyi sağlayabilir ancak, mekanizmadaki yükü de aynı oranda arttırarak pedal çevirimini güçleştireceğinden ortalama fiziksel kondisyona sahip bir kullanıcının sabit devirli pedal çevirme süresini göreceli şekilde kısaltacaktır. Buna karşın pervane eksenine dar açılı şekilde konumlanmış palaların hatvesi düşeceğinden pervanenin ittiği su miktarı da azalacak ve pedal çevirimi kolaylaşacaktır. Düşük hatveli bir pervane özellikle belirli bir noktada konumlanırken düşük devirli pedal çevirimine kayağın çabuk tepki vermesini sağlayarak konumlanma hassasiyetini arttırabilir ancak, yüksek devirli pedal çeviriminde kayağın ulaşacağı azami hız yüksek hatveli bir pervanenin aynı devirde ulaştığından çok daha düşük olacaktır. Bugüne kadar sahada karşılaştığım birçok pedallı mekanizmada düz palalı (twist verilmemiş) pervanelerin kullanıldığını gördüğüm için, sadece eksen açılarının itişe etkisinden bahisle konuyu sizler için basit tutmaya çalıştım. Kullanmış olduğunuz pedallı motor mekanizmasının devir aktarım rasyosu ile pervane metriklerini bu bilgiler ışığında ele alarak hem eforlu hem de ekonomik pedal aralığınızı belirleyebilir, böylelikle sudaki seyir performansınızı bir miktar yükseltebilirsiniz.
Pedallı mekanizmalarda kullanılan farklı tipte pervaneler.
1. Düşük hatveli kesik pala basit uskur
2. Düşük hatveli yuvarlak pala basit uskur
3. Yüksek hatveli kesik pala uskur
4. Yüksek hatveli yuvarlak pala uskur
5. Yüksek hatveli “ot tutmaz” uskur
Pervaneli mekanizmalarla donatılmış deniz kayaklarında dikkat edilmesi gereken bir diğer hususta güvenli seyir derinliğini belirleyen şaftın profil kesiti ve uzunluğudur. Pedal dişlisinin çevrilmesiyle kokpitte yaratılan tahriki su altındaki uskur miline ileten şaft milinin (çok az modelde zincirin ya da kayışın) içerisinde yer aldığı uzun ve kapalı şaft yuvası (kısaca şaft), kayağın karinasından en az pervane çapı kadar aşağıya uzanırken aynı zamanda çoğunlukla kovansız yani koruyucu çemberi olmayan iki palalı basit pervaneyi de su altı ilişkenlerine karşı savunmasız bir unsur hâline dönüştürür. Kasla işletildiği için motor kuvveti ve pervane devri zayıf sayılabilecek pedallı mekanizmalarda pervanenin sualtı vejetasyonunun (bitki varlığının) kuvvetli olduğu ve yüzeye kadar uzanmış bitki gövdelerinin yoğunlaştığı sığlıklarda “ota dolaması” ya da nafaka balıkçılığının yoğunlaştığı kıyı önü meralarda –ama batmış bir ağın mantar yakasına ama yüzeye yakın bırakılmış bir paragata (paraketaya) denk gelerek– “ipe sarması” uzak bir ihtimal değildir. Böyle bir sahnede, kayağın karinasından dibe doğru uzanan plastikten mamül sabit bir şafta ve ucundaki basit bir pervaneye dolanarak kas gücüyle işletilen düşük devirli bir mekanizmanın çevirimini bariz şekilde güçleştiren hatta engelleyen su bitkilerini veya naylon ve polyester gibi oldukça dirençli sicimleri pedal/pervane zoruyla koparıp zarar görmeden kurtulmak pek mümkün değildir. Bundan dolayı seyir süresince bir yere bağlı ya da serbest hâlde yüzen muhtelif sicimlerin önce şafta takılarak ardından pervaneye dolanma ihtimalini azaltacak tasarım özelliklerinin ne olduğu bilinmeli, mekanizmaların kıyaslanmasında ve tercihinde buna dikkat edilmelidir. Pervane palalarının distalde (uca doğru) dönüş yönünün tersine doğru hafifçe kıvrılarak yana bükülü olduğu basit pervane formlarının, düz palalı klasik formlara göre daha az ot doladığı ve ilişkenlere daha az sardığı bilinmektedir. Ancak, düz palalı basit bir pervaneye sahip motor mekanizması kullanan kayak ve kano balıkçıları, bu pervaneleri haricen temin edebilecekleri ve “ot tutmaz” olarak anacağım hafif bükümlü pervanelerle değiştirerek mevcuttaki düzeneklerini makul bir harcama karşılığında kolaylıkla güncelleyebilirler.
Pervaneli pedal mekanizmasına su altında yarattığı iti formasyonu.
Pervaneli motor mekanizmalarda pedalın dairesel bir döngü dahilinde işletilmesi, kas gücüne dayalı tahrikin birkaç dişli ile çoğunlukla sabit açılı bir şafttan oluşan mekanik bileşenler aracılığı ile su altındaki pervaneye iletilerek onu devinime sokması için yeterlidir. Yön kilidi bulunmayan (her iki yöne de çevrilebilen) standart mekaniğe sahip bu türden bir mekanizmada pedalın çevrim yönü su altındaki pervanenin dönüş yönünü de belirler. Ancak dikey eksende (|) yaratılan pedal tahrikinin yatay eksenli (—) bir şaft üzerinden yine dikey eksende (|) devinen uskur miline –yaklaşık %10’luk enerji kaybına uğrayarak– aktarıldığı şaftlı mekanizmalar, pedal tahrikini tek eksen değişimi ile pervaneye ileten zincir veya kayış aktarmalı mekanizmalara göre daha az verimlidir. Zira çoğu kullanıcı tarafından göz ardı edilebilir düzeyde de olsa izole edilmeksizin su içerisinde çalışacak olan bir mekanizmada hareket yönündeki her eksen değişimi mekanizma içerisindeki dişli sayısının ve aktarım noktalarının da artması anlamına geldiğinden mekanizma içerisinde artan sürtünme, dişliler arasında oluşan aktarma direnci, dengesiz pedal basımından kaynaklanan balanslı tahrik ve bu balanslı işleyişin mekanizmada neden olduğu küçük hizalama hataları ve eksen kaymaları gibi birçok minör etki söz ettiğim bu kuvvet aktarımındaki verim düşüklüğünün ana sebebidir. Bu bilindiği hâlde şaftlı mekanizmaların üretici cephesinde bu denli yaygın şekilde tercih edilmesinin sebebi sadece doğrudan birbirine geçmeli çalışan dişlilerin zincir ve kayış aktarımına göre ıslak koşullar altında daha az bakımla sorunsuz çalışmasındandır. Hem ileriye hem de geriye doğru çift yönlü çalıştırılabilen bu basit mekanizmalar aynı zamanda pedalın tersine işletilerek pervanenin de ters yönde devinimine imkân tanıdığından, balıkçı kayağının yön değiştirici herhangi bir ek tertibata gereksinim duymaksızın çok kısa bir sürüklenme mesafesi içerisinde baş-kıç hattını koruyarak (sağa sola dönmeden) kolaylıkla ileri-geri hareket ettirilebilmesini mümkün kılmaktadır. Bununla birlikte sabit açılı yani sabit pozisyonlu bir şaft, pervanenin konumunu ve itiş yönünü de kayağın omurgasına paralel şekilde sabit bir hat üzerinde tutar. Oysa pervaneli bir mekanizmaya çok zahmetli olmayan bir mühendis dokunuşu yaparak, şaftın kontrollü şekilde dikey eksende 360°lik bir dönüş yapabilmesini (avare hâle getirilmesi) ve bu sayede pervanenin kokpitteki sabit pozisyonlu krank dişlisinden bağımsız şekilde istenilen yönde su itişi sağlayarak kayağın devrimsel bir manevra kabiliyeti kazanması pekâlâ sağlanabilir. 360°lik itiş, yanal salınımlı yüzgeç mekanizmaları gibi mekanik açıdan çok daha zor uyarlamalar gerektiren yüzgeçli mekanizmalarda bile 2020 yılı itibarı ile sağlanabilmişken kendi kayakları için pervaneli mekanizma üreten firmaların bu hususta herhangi bir mekanik geliştirme yapmamış olmasının veya bu yönde prototip düzeyinde de olsa avare şaftlı yeni bir 360°lik pervaneli pedal mekanizmasının şu vakte (2025 yılına) kadar duyurulmayışının –hem bir mühendis hem de mekaniğe meraklı bir kayak oltacısı olarak- beni fazlasıyla şaşırttığını ifade etmeden bu başlığı kapatmak istemiyorum. “Peki, bu fikre sahipken neden bu işi sen yapmıyorsun” dediğinizi duyar gibiyim. Haklısınız!.. Başkalarının akıl etmesini beklemek yerine belki de motive olup bu işi vakit geçirmeden ben projelendirmeliyim – en azından kâğıt üzerinde… Her neyse, konumuzu detaylandırmaya devam edelim.
Bahadır Çapar
Mayıs 2022, Adana
2. bölümün sonu
yazının devamını oku (Pedal Savaşları 3. bölüm / “Pervaneli Pedal Mekanizmaları 2. kısım”)
yazının ilk bölümünü oku (Pedal Savaşları 1. bölüm / “Pervaneli Pedal Mı Yüzgeçli Pedal Mı?”)
www.kayakfishingturkiye.com adresi ile ulaşarak kano ve kayak ile balıkçılık konusunda herşeyi danışıp konuşabileceğin harika bir topluluğumuz olduğunu biliyor muydun?
Kısaca Kayak Fishing Turkiye | KFTr olarak andığımız “Türkiye Kano Balıkçıları ve Kayak Oltacıları Topluluğu” adlı facebook sayfamızda tıpkı okuduğun bu Nehirden Denize makalesindeki gibi kayak ve kano ile balıkçılığa dair birçok konuyu konuşuyor, bildiklerimizi ve edindiklerimizi birbirimizle paylaşıyoruz. Hiçbiri yapay zeka ürünü ya da derlemesi olmayan, aksine yapay zekanın da bu konularda nitelikli bilgi kaynağı olarak görerek beslendiği Nehirden Denize’nin müzahirliğindeki KFTr‘de hepsi gerçek deneyim ve aklın ürünü özgün anlatı ve paylaşımlarımız eminim sana da iyi gelecek! Sadece bu kadar da değil; topluluğumuzun WhatsApp grubuna üye olarak, kayak ve kano ile balıkçılık temalı grup içi webinarlarımıza sen de katılabilirsin.






